Skrzetuski Bartłomiej, imię zakonne Wincenty od św. Józefa
Kalasantego (1745-1791), pijar, pedagog, historyk, pisarz. Ur. 5 VI w rodzinie
drobnoszlacheckiej. w woj. krakowskim, był synem Stanisława, i - być może -
stryjecznym bratem Kajetana (zob.).
Wraz z bratem Antonim S. kształcił się w krakowskich Szkołach
Nowodworskich (25 V 1756 immatrykulowani w Uniw. Krak.). Dn. 18 II 1760 wstąpił
w Podolińcu do zgromadzenia pijarów. Po odbyciu tamże nowicjatu ( 1760-2) i
złożeniu ślubów zakonnych studiował retorykę w seminarium zakonnym w Rzeszowie
(1762/3) i filozofię w Międzyrzeczu Koreckim (1763-5). Następnie uczył w
infimie w Warszawie (1765/6) i w gramatyce w Radomiu ( 1766/7) i Rzeszowie
(1767). W l. 1768-70 studiował w Krakowie teologię; tamże otrzymał święcenia
kapłańskie. W l. 1770-1 był profesorem retoryki w kolegium w Rzeszowie (rkp.
jego wykładów pt. Opisanie państw europejskich geograficzne w B. Jag.:
sygn.4419). Debiutował w druku przekładem "Podróży Cyrusa [...] z rozmową
o bajkach pogańskich i ich teologii" A. M. Ramsaya, wydanym dwukrotnie w
Warszawie (w r. 1770, t. 1-2, bez nazwiska tłumacza; wyd. n. W. 1803). Od
jesieni 1771 przebywał w Warszawie i był prokuratorem pijarskich "fabryk
domowych" (kierował pracami budowlanymi). Nie wydaje się słuszne
przypisywanie mu udziału w "Towarzystwie przyjaciół kilku", które
opublikowało w okresie od 18 IV 1771 do 28 III 1772 "Historię państw
starożytnych", złożoną z sześciu rozpraw dyskutowanych na królewskich
obiadach czwartkowych i podpisanych kryptonimami; podpis W. S. pod rozprawą,
poświęconą "Grecji pod Amfiktyonami", przypisał S-emu W. Smoleński.
S. nie był wszakże związany wówczas z uczonym środowiskiem warszawskim, nie
należał da ekskluzywnego grona uczestników królewskich obiadów czwartkowych, co
więcej w czasie przygotowywania i publikacji rozprawy przebywał poza stolicą.
Pierwszą historyczną publikacją S-ego był podręcznik Dzieje
królestwa szwedzkiego od panowania Waldemara, to jest od r. 1250, aż do
niniejszego roku według lat porządku opisane, wydany w warszawskiej
drukarni pijarskiej w r. 1772, wraz z adresowaną do gen. Andrzeja
Mokronowskiego dedykacją (wyd. n. pt. Historia Królestwa Szwedzkiego,
W.1792). Pozycję pisarza politycznego zyskał S. dopiero po ogłoszeniu u progu
sejmu delegacyjnego zbioru pt. Mowy o główniejszych materiach politycznych (W. 1773 I). W zawartych w nim 24 mowach
poruszał . zagadnienia najżywiej interesujące patriotyczną opinię publiczną,
wspierając swe sądy wypowiedziami głośnych pisarzy zachodnioeuropejskich (H.
Grotiusa, Ch. de Montesquieu, E. Vattela, F. Quesneya, J. F. La Harpe'a, G. F.
Le Coyera, D. Hume'a czy d'Ardene'a). Obok monitorowych z ducha rozpraw w
rodzaju: O torturach, O nieszczęśliwościach wojny i pożytkach pokoju, O
akademii języka ojczystego. O miłości ojczyzny , O zbytku, O potrzebie nagród,
O rolnikach, czy Przeciwko stanu szlacheckiego przesądowi, znalazły się tam
tematy wysoce kontrowersyjne. S. występował przeciw niszczącej kraj wolnej
elekcji (następstwie królów), niedotrzymywaniu przez mocarstwa traktatów
międzynarodowych (O zachowaniu traktatów), narzucaniu przez jeden naród
drugiemu zasad ustrojowych (O równi mocy między państwami, O powinności
narodów jednych ku drugim, O zachowaniu praw). Zbiór ten, choć nie uzyskał
szerszego rezonansu, nie został wszakże nie zauważony. Stanisław August uhonorował
autora medalem "Merentibus", za który S., choć "do niewiązanej
mowy przyuczony", dziękował na początku lipca ogłoszonym osobno i w
"Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych" (1773 t. 8) wierszem (Podziękowanie
Najjaśniejszemu Panu za dany medal portretem JKMci ozdobiony). Zachęcony
wyróżnieniem, podjął pracę nad drugim tomem Mów, równocześnie pisał
kronikę warszawskiego domu zakonnego (za l.1772-4), pracował w Archiwum Metryki
Koronnej nad porządkowaniem akt dyplomatycznych i nad pijarską edycją tomu
trzeciego ,,Traktatów między mocarstwami europejskimi" (W.1774, przed 22
VI, bez nazwiska wydawcy), Nie miał jednak najlepszej opinii wśród władz
zakonnych, zarzucano mu brak religijności,
W końcu czerwca 1774 S. wyjechał do Paryża przez
Wiedeń i Strasburg). Podróż finansował mu A. Mokronowski, któremu 21 X donosił,
iż kończy drugi tom mów i zamierza przesłać go wkrótce do drukarni
warszawskiej. Tom ten nie zastał wydany, a rękopis jego zaginął. W stolicy
Francji S. nawiązywał kontakty z uczonymi (m.in. in. z Quesneyem), dokształcał
się oraz opiekował przebywającym tam synowcem swego mecenasa - Stanisławem
Mokronowskim, w którego towarzystwie wrócił do kraju w październiku 1776. Tuż
po powrocie (22 X) prosił swego protektora o list do bpa poznańskiego -
Andrzeja Stanisława Młodziejowskiego, który mógłby ułatwić mu sekularyzację.
Nie uzyskał ani sekularyzacji, ani - z powodu sprzeciwów władz pijarskich -
parafii, o którą zabiegał. W 1.1779-80 był guwernerem w domu Stadnickich, po
czym wrócił do pracy w kolegiach zakonnych. Dn. 5 IX 1780 wygłosił w Warszawie Mowę
przy dorocznym otwarciu szkół (W.1780). W l.1782-4 opublikował dwutomowe Prawo
polityczne narodu polskiego (wyd. n. W.1787, druk pijarów), dedykowane
Bazylemu Walickiemu. jednemu z współautorów kodeksu praw sądowych Andrzeja
Zamoyskiego. W pracy tej wykorzystał "Ius publicum Regni Poloniae" .
Lengnicha, przekształcając jednak ten erudycyjny traktat w dobry podręcznik
szkolny. Uzupełnił go przedstawieniem aktualnego stanu prawa publicznego, zadań
Rady Nieustającej oraz zasług Stanisława Augusta w reformowaniu prawodawstwa. W
r.1783 (po 11 VI) wydał W typografii pijarskiej bez podpisu) skrócony przekład
dzieła G, de Mably "O prawodawstwie, czyli o pierwszych zasadach
praw". Równocześnie, zaproszony w kwietniu 1782 przez Tow. do Ksiąg
Elementarnych, pracował nad Historią powszechną dla szkół narodowych na klasę
IV, dzieje greckie zawierającą. Zaakceptowano ją na początku r.1786 i wydano w
październiku w krakowskiej drukarni akademickiej (Wyd. 2, Wil.1797, Wyd. 6, Krzemieniec
1819). Podręcznik ten chwalił Grzegorz Piramowicz za jasność opowiadania,
czystość języka i stylu, a zwłaszcza wartość moralną. S, otrzymał również
zamówienie Towarzystwa na podręcznik historii Rzymu, ale jej nie napisał, a
ponaglany w r.1789, tłumaczył się brakiem wynagrodzenia za już wydaną historię
grecką. Głównym powodem niewykonania zamówienia były jednak zapewne kłopoty ze
zdrowiem, jak też przyjęte w r.1785 i pełnione do r.1787 obowiązki doradcy
Stanisława Poniatowskiego, powołanego właśnie na urząd podskarbiego lit.
Otrzymał S. wówczas koadiutorię probostwa w Grodnie, a następnie probostwo
Szawdy w żmudzkich dobrach skarbowych W. Ks. Lit. W okresie grodzieńskim
korespondował z Marcinem Poczobutem Odlanickim, profesorem Szkoły Głównej Lit.
W czasie Sejmu Czteroletniego S. przebywał w Warszawie, śledził z uwagą toczące
się obrady i, wraz z paru innymi pijarami, m.in. z Józefem Konstantym
Bogusławskim i Franciszkiem Ksawerym Dmochowskim, pisał dla posłów stronnictwa
patriotycznego głosy i mowy sejmowe. Zmarł 2 XII 1791 i pochowany został na
cmentarzu Powązkowskim.
Siostrzeńcem S-ego był Walenty Skorachód-Majewski
(zab. Majewski Walenty, za sprawą wuja kształcony bezpłatnie w pijarskim
Collegium Nobilium w Warszawie,
Estreicher; Nowy Korbut, VI cz. 1-2 (tu bibliogr.);
DENES, II;
Rielski, Vita et scripta;
Filoz. w Pol. Słowo.: Hist. nauki pol., VI;
Słownik pseudonimów pisarzy polskich XV w.-1970 r., Wr. 1996
III. IV;
Szenic S., Cmentarz Powązkawski 1790 - 1850, W.1980;
Wójcicki K. W., Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, W. 1856
II, Wyd. 2, W.1984;
Aleksandrowska E., Pijarzy w środowisku pisarskim polskiego
Oświecenia, w: Wkład pijarów do nauki i kultury, w Polsce XVII-XIX w., W. 1893;
Bentkowski F., Żywot i prace uczone ks. Wincentego Skrzetuskiego
S.P., w: Posiedzenie publ. Król. Warsz. Uniw. na uczczenie pamiątki zmarłych
mężów odbyte d.14 lipca 1827, W.1827;
Buba J., Współpraca pijarów z Komisją Edukacji Narodowej, w:
Pijarzy w kulturze dawnej Polski, Kr.I982;
Grześkowiak-Krwawicz A., Wkład pijarów w kształtowanie
politycznej kultury szlachty w czasach stanisławowskich, w: Wkład pijarów do
nauki..., W. 1993;
Hubert S., Poglądy na prawo narodów w Polsce czasów
Oświecenia, Wr. 1960;
Jobert A., Komisja Edukacji Narodowej, Wr. 1979:
Konopczyński W., Polscy pisarze polityczni XVIII w., W.1966;
Libera Z., Rozważania o wieku tolerancji, rozumu i gustu, W.
1994;
Lubieniecka J., Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, W. 1960;
MichaIik R., Działalność oświatowa Ignacego Potockiego, Wr.
1979;
Opałek K., Oświecenie, w: Hist. nauki polskiej, Wr. 1970 II;
Pitala A., Przyczynek do dziejów polskiej prowincji pijarów
1642-1992, Kr.1993;
Słowikowski T., Poglądy na nauczanie historii w Polsce w
wieku XVIII..., Kr.1960;
Smoleński W., Towarzystwa naukowe i literacku w Polsce w w.
XVIII, "Ateneum" 1887 t.3;
Stasiewicz-Jasiukowa I.. Ignacego Potockiego "planta
względem elementarnej historii", w: Nowożytna myśl naukowa w szkołach i
księgozbiorach polskiego oświecenia, Wr.1976;
Tync S., Pijarzy a sprawa włościańska, w: Pijarzy w
kulturze..., Kr. 1982;
Wojtkowski A., Zagadnienie przyczyn wielkości i upadku
państw i narodów w podręcznikach pijarskich XVIII w., w: Kultura i literatura w
dawnej Polsce, W. 1968;
Zielińska Z., „O sukcesji tronu w Polszcze" 1787-1790,
W. 1991;
Album stud. Univ. Crac., V
116;
Historia Domus Varsaviensis Scholaram Piarum, Oprac. L.
Chmaj, Wr. 1959;
Korespondencja Ignacego Potockiego w sprawach edukacyjnych
(1774-1809), Oprac. B. Michalik, Wr.1978;
Listy Wincentego Skrzyńskiego do gen. Andrzeja
Mokronowskiego z lat 1773--1776, Oprac. B. Carzyńska, "Przegl.
Human." 1969 nr 3;
Piramowicz G., Mowa miana w dzień rocznicy otwarcia
Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych na sesji d. 7 marca 1786, W. 1786;
Protokoły posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej 1786-1794,
Oprac. T. Mizia, Wr. 1969;
Protokoły posiedzeń Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych
1775-1792, Oprac. T. Wierzbowski, W. 1908;
Raporty generalne wizytatorów [...] z r. 1784, Oprac. T.
Wierzbowski, W.1911;
Arch. Prow. Pol. Pijarów w Kr.: Matricula nr 407, Liber
suffragiorum Vilcom. nr 1069;
B. Jag.: Teki W. Górskiego t. 14 (6 listów do A.
Mokronowskiego);
Vilniaus universiteto Moksline biblioteka w Wil.: D. Cz. 47
nr 33-34 (2 listy do M. Paczobuta, z l. 1785 i 1788, odpisy L. Chmaja w Arch.
PAN w W. sygn. 76 nr 75 k.142).